Yüksekte çalışma, Türkiye'de iş kazalarının en sık ve en ölümcül nedenlerinden biridir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine göre yüksekten düşme, iş kazası kaynaklı ölümlerin birinci sırasında yer almaktadır. Bu nedenle yüksekte çalışma mevzuatı son derece kapsamlı ve yaptırımları ağırdır.
Bu rehberde 2026 yılı itibarıyla geçerli olan tüm yüksekte çalışma mevzuatını, işveren ve kiralama firması sorumluluklarını, eğitim zorunluluklarını ve cezai yaptırımları detaylı olarak inceliyoruz. Yükseklik tanımı olarak mevzuat, zemin seviyesinden 1,5 metre ve üzerinde yapılan her türlü çalışmayı "yüksekte çalışma" olarak kabul eder. Operatör belgesi rehberimizi de bu yazıyla birlikte okumanızı öneririz.
6331 Sayılı İSG Kanunu
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Türkiye'deki tüm çalışma ortamlarının temel güvenlik çerçevesini oluşturur. Yüksekte çalışma dahil her türlü tehlikeli iş için işverenin sorumlulukları bu kanunla düzenlenmiştir.
İşverenin Temel Yükümlülükleri
- Risk değerlendirmesi: İşe başlamadan önce güncel mevzuata ve saha koşullarına uygun risk değerlendirmesi hazırlayın
- Koruyucu önlemler: İşveren, çalışanları tehlikelerden korumak için gerekli tüm önlemleri almakla yükümlüdür (Madde 4)
- Eğitim: Çalışanın görevi için gereken eğitimi güncel mevzuat ve risk değerlendirmesinden doğrulayın
- Sağlık gözetimi: Yüksekte çalışacak personelin sağlık raporu olması gerekir (Madde 15)
- İş ekipmanı uygunluğu: Uygulanacak standart, bakım ve kontrol gereksinimini ekipman bazında doğrulayın
- Acil durum planı: Yüksekte çalışma sırasında olası kazalara yönelik acil durum planı hazırlanmalıdır (Madde 11)
- Kayıt ve belgelendirme: Tüm güvenlik tedbirleri, eğitimler ve kontroller yazılı olarak belgelenmelidir
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği, yüksekte çalışma konusunda özel hükümler içerir. Bu yönetmelik, kollektif koruma önlemlerinin bireysel koruma önlemlerinden önce uygulanmasını zorunlu kılar.
Kollektif Koruma Önceliği Hiyerarşisi
- 1. Öncelik — Yüksekte çalışmadan kaçınma: Mümkünse iş zemin seviyesinde yapılmalıdır
- 2. Öncelik — Kollektif koruma: Makaslı platform, korkuluk sistemi, güvenlik ağı gibi toplu koruma önlemleri
- 3. Öncelik — Bireysel koruma: Emniyet kemeri, yaşam hattı gibi kişisel koruyucu donanımlar (son çare)
- Makaslı platform kullanımı, kollektif koruma kapsamında en güvenli yüksekte çalışma yöntemidir
- Merdiven kullanımı yalnızca platformun fiziksel olarak ulaşamayacağı noktalarda son çare olarak uygulanmalıdır
İş Ekipmanları Yönetmeliği
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, ekipman türüne ve kullanım koşuluna göre kontrol yükümlülükleri düzenler. Güncel periyot, kapsam ve kontrolü yapmaya yetkili kişi bilgisi resmî mevzuat ile ilgili kayıt sisteminden doğrulanmalıdır.
| Kontrol Türü | Periyot | Yetkili Kuruluş | Standart |
|---|---|---|---|
| Periyodik kontrol | Güncel mevzuat ve risk değerlendirmesine göre | Mevzuata göre yetkili kişi | Ekipman ve kontrol kapsamına göre |
| İlk kullanım kontrolü | Kurulum sonrası | Mevzuata ve üretici talimatına göre yetkili kişi | Ekipman ve kurulum kapsamına göre |
| Tamir sonrası kontrol | Her büyük onarım sonrası | Mevzuata ve onarım kapsamına göre yetkili kişi | Ekipman ve onarım kapsamına göre |
| Günlük operatör kontrolü | Her kullanım öncesi | Eğitimli operatör | Üretici kılavuzu |
Eğitim Zorunlulukları
Yüksekte çalışacak personel için gereken eğitimler iş, tehlike sınıfı ve ekipman türüne göre belirlenmelidir. Bu eğitimler hem teorik hem de uygulamalı olarak verilmeli ve belgelendirilmelidir. Güvenlik kuralları rehberimizde eğitim detaylarına da değiniyoruz.
Zorunlu Eğitim Listesi
- Temel İSG eğitimi: Süre ve içerik işyerinin güncel tehlike sınıfına göre doğrulanır
- Yüksekte çalışma eğitimi: Riskler, düşmeyi önleme ve kurtarma planına göre düzenlenir
- Operatör yetkinliği: Ekipman türü ve iş tanımı için gereken eğitim ve belge doğrulanır
- İlk yardım: Güncel çalışan sayısı, tehlike sınıfı ve mevzuat oranına göre planlanır
- Yenileme eğitimi: Güncel mevzuat, iş değişikliği ve risklere göre takip edilir
- İşe başlama eğitimi: Her yeni işe veya göreve başlamadan önce iş güvenliği oryantasyonu
Cezai Yaptırımlar
6331 sayılı kanun kapsamında yüksekte çalışma ihlallerine ciddi idari para cezaları uygulanır. Kaza meydana gelmesi halinde cezai sorumluluk da söz konusudur.
| İhlal Türü | Güncel Kontrol Kaynağı |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi yapmama | Resmî idari para cezası cetveli ve hukuk danışmanı |
| İSG eğitimi vermeme | Resmî idari para cezası cetveli ve hukuk danışmanı |
| Periyodik kontrol yaptırmama | Resmî idari para cezası cetveli ve hukuk danışmanı |
| KKD sağlamama / kullandırmama | Resmî idari para cezası cetveli ve hukuk danışmanı |
| İş durdurma kararına uymama | Resmî idari para cezası cetveli ve hukuk danışmanı |
| Ölümlü iş kazası (cezai sorumluluk) | Olayın koşullarına göre yetkili makam ve hukuk danışmanı |
Kiralama Firması vs İşveren Sorumlulukları
Platform kiralama durumunda sorumluluklar kiralama firması ve işveren arasında paylaşılır. Bu ayrımı doğru anlamak her iki taraf için de kritik önem taşır.
| Sorumluluk Alanı | Kiralama Firması | İşveren (Kiracı) |
|---|---|---|
| Ekipman bakımı ve onarımı | Sorumlu | Günlük kontroller |
| Periyodik kontrol (MMO) | Sorumlu | Belgeyi talep etmeli |
| Operatör eğitimi | Destek sağlar | Sorumlu |
| Risk değerlendirmesi | Ekipman bilgisi sağlar | Sorumlu |
| KKD (kişisel koruyucu) | Sorumluluk dışı | Sorumlu |
| Çalışma alanı güvenliği | Sorumluluk dışı | Sorumlu |
Sonuç
Yüksekte çalışma mevzuatına uyum ve güncel yükümlülüklerin teyidi, çalışan güvenliği için en temel gerekliliktir. İşverenler risk değerlendirmesi, eğitim, ekipman kontrolü ve belgelendirme konularında eksiksiz uyum sağlamalıdır.
Kiralanacak gerçek makinenin periyodik kontrol kaydı, bakım kaydı ve gerekli belgeleri seri numarası üzerinden incelenmelidir. Operatör, bilgilendirme ve dokümantasyon kapsamı yazılı teklifte doğrulanmalıdır. Kiralama rehberimizi ve sıkça sorulan sorular sayfamızı inceleyebilir veya iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.